Slimme ramen: wanneer schrijnwerk gaat meedenken

Aandrijving, sensoren en sturing

Een slim raam is geen afzonderlijk raamtype, maar een combinatie van drie onderdelen. De aandrijving kan een ketting- of spindelmotor zijn die op het raam wordt gemonteerd. Bij daarvoor ontworpen systemen kan de motor in het profiel of beslag geïntegreerd zijn en ook de vergrendeling bedienen. De keuze hangt af van raamtype, vleugelgewicht en gewenste veiligheidsfuncties.

Sensoren leveren de informatie waarop de sturing reageert. Een regensensor kan een open raam laten sluiten; een windsensor kan openen beperken bij te sterke wind. Temperatuur-, vochtigheids- en CO₂-sensoren helpen ventilatie en nachtkoeling af te stemmen op de omstandigheden. De sturing bepaalt vervolgens welke actie voorrang krijgt. Veiligheid en bescherming tegen schade moeten daarbij expliciet worden meegenomen: een raam dat openstaat voor nachtkoeling moet bijvoorbeeld kunnen sluiten bij regen of een alarmsignaal, als de installatie daarvoor ontworpen is.

Ook knel- en schuifgevaar verdienen aandacht. Voor elektrische aandrijvingen van ramen is onder meer EN IEC 60335-2-103 relevant. Voor het complete gemotoriseerde systeem moet worden nagegaan welke product- en machineveiligheidsregels gelden. De Europese Machineverordening (EU) 2023/1230 wordt in hoofdzaak van toepassing op 20 januari 2027.

Welk communicatieprotocol?

De keuze tussen KNX, Zigbee, wifi of Matter bepaalt hoe het raam gegevens uitwisselt met andere installaties. Daarover moeten schrijnwerker, bouwheer en installateurs overleggen. KNX is een genormaliseerd bussysteem dat vaak wordt gebruikt om verschillende technieken in woningen en utiliteitsgebouwen te laten samenwerken. Het kan bedraad werken zonder cloudverbinding.

Zigbee is een energiezuinig draadloos mesh-netwerk, geschikt voor bepaalde sensoren en batterijgevoede toestellen. Niet elk batterijtoestel versterkt het signaal; doorgaans doen permanent gevoede toestellen dienst als netwerkrouter. Wifi is breed beschikbaar, maar kan meer stroom vragen en afhankelijk zijn van apps of clouddiensten. Matter is geen afzonderlijk radiosysteem, maar een interoperabiliteitsstandaard die onder meer via wifi of Thread werkt. Kies vooral op basis van betrouwbaarheid, onderhoudbaarheid en compatibiliteit. Kritieke veiligheidsfuncties mogen niet uitsluitend afhangen van een internetverbinding of cloudservice.

Een slim raam is geen afzonderlijk raamtype, maar een combinatie van onderdelen

Smart Systems - Een slim raam is geen afzonderlijk raamtype, maar een combinatie van onderdelen

Ventilatie en comfort

Een mogelijke toepassing is vraaggestuurde ventilatie: het systeem stemt de werking af op gemeten parameters in plaats van uitsluitend op een vast tijdschema. CO₂ is een bruikbare indicator voor de bezetting van een ruimte; relatieve vochtigheid kan vochtpieken helpen detecteren. Sensoren vervangen echter geen correct ventilatieconcept: toevoer, doorstroming en afvoer moeten als geheel functioneren.

De Vlaamse EPB-rekenmethode kent reductiefactoren toe aan bepaalde vraaggestuurde ventilatiesystemen. De toepasselijke waarde hangt af van onder meer het detectietype, de regeling en de voorwaarden waaraan het systeem voldoet. Een factor zoals 0,35 mag dus niet automatisch aan elk slim raam of gemotoriseerd rooster worden toegekend. Controleer de actuele regels en vereiste bewijsstukken met de EPB-verslaggever of ventilatieontwerper. Circa 1.000 ppm CO₂ is een praktische signaalwaarde, geen universele wettelijke grens.

De grootste potentiële comfortwinst ligt in de zomer. Nachtventilatie kan warmte afvoeren wanneer de buitenlucht koeler is. Automatische sturing maakt dat eenvoudiger: ramen openen wanneer de omstandigheden gunstig zijn en sluiten bij regen of andere ingestelde voorwaarden. Buitenzonwering blijft belangrijk om zonnewarmte overdag tegen te houden. Automatisering vervangt geen degelijk beveiligingsconcept; controleer ook de reactie bij stroomuitval of sensorstoring.

In de winter kan vraagsturing helpen om niet meer verwarmde lucht af te voeren dan nodig. De werkelijke energiewinst hangt sterk af van gebouw, ventilatiesysteem, gebruik en regeling. Algemeen geldende besparingscijfers voor slimme ramen zijn daarom niet te geven.

Kritieke veiligheidsfuncties mogen niet uitsluitend afhangen van een internetverbinding of cloudservice

NGOCDIEPWINDOW - Kritieke veiligheidsfuncties mogen niet uitsluitend afhangen van een internetverbinding of cloudservice

Retrofit (*) of nieuwbouw?

Bij bestaande ramen zijn twee vragen bepalend: kan de aandrijving technisch en veilig worden gemonteerd, en zijn voeding en bediening haalbaar? Draadloze sensoren en opbouwmotoren op batterij of zonne-energie zijn soms toe te voegen zonder ingrijpende breekwerken.  Gemotoriseerde ventilatieroosters of zonwering kunnen eveneens een optie zijn als er voldoende ruimte is en de oplossing bij het bestaande schrijnwerk past.

Een volledig geïntegreerde aandrijving met motorische meerpuntsvergrendeling vraagt doorgaans een raam dat daarvoor ontworpen is. Bij oudere vleugels kunnen stijfheid, beslag, sluitpunten, slijtage en de staat van het kader beperkend zijn. Een motor toevoegen zonder draagkracht, sluiting en veilige werking te controleren, is geen verantwoorde retrofit. Ook kabelovergangen tussen kader en vleugel en de koppeling met gebouwautomatisering vragen voorafgaand overleg.

Een interessante tussenweg is raamvervanging bij renovatie. Wie nieuw schrijnwerk plaatst, kan vooraf bekijken of een kabelweg, geschikte aansluitpunten en een compatibele aandrijving zinvol zijn. Zo kan latere automatisering eenvoudiger worden. Leg afspraken over voeding, bekabeling, sturing en verantwoordelijkheden vast vóór de bestelling.

Duurzaam ontwerpen

Een raam kan tientallen jaren meegaan, terwijl motoren, sensoren, gateways en apps sneller verouderen. Elektronica moet daarom bereikbaar en vervangbaar blijven zonder het raam te beschadigen. Vraag naar reserveonderdelen, softwareondersteuning, handmatige bediening bij storing en de mogelijkheid componenten afzonderlijk te vervangen. Vermijd waar mogelijk verlijmen of inschuimen van elektronica en kies voor losneembare verbindingen. Een breed ondersteund protocol beperkt mogelijk de afhankelijkheid van één leverancier. Door raamprofielen, glas en elektronica demonteerbaar te houden, wordt hergebruik en recyclage eenvoudiger.

Voor de schrijnwerker zit de meerwaarde dus niet alleen in het aanbieden van een gemotoriseerd raam. Een correcte technische voorbereiding, duidelijke afspraken met andere installateurs en aandacht voor veiligheid en onderhoud bepalen mee of het slimme raam ook op lange termijn goed blijft functioneren.

(*) Retrofit betekent: een bestaand product, toestel of gebouw achteraf aanpassen of verbeteren door nieuwe technieken toe te voegen.